Odzież antyelektrostatyczna i ESD – czym się różnią i jakie normy

Odzież antyelektrostatyczna i odzież ESD wyglądają podobnie, często mają ten sam granatowy lub szary kolor i podobne metki. Chronią jednak co innego. Ubranie antyelektrostatyczne wg EN 1149-5 ma nie dopuścić do iskry, która w strefie zagrożenia wybuchem może zapalić gazy, pary lub pyły. Odzież ESD wg EN 61340-5-1 chroni przed wyładowaniem elektrostatycznym wrażliwe podzespoły elektroniczne. Poniżej wyjaśniamy, czym różnią się te normy, kiedy wystarczy jedna z nich, a kiedy warto kupić ubranie spełniające obie.

Skąd bierze się ładunek elektrostatyczny i dlaczego jest groźny

Ładunek powstaje przy tarciu i rozdzielaniu materiałów: gdy pracownik wstaje z fotela, zdejmuje polar, idzie po izolującej posadzce albo przesuwa folię. Człowiek może naładować się do kilku tysięcy woltów i nawet tego nie poczuć. Skutki zależą od miejsca pracy:

• w strefie zagrożenia wybuchem (ATEX) – iskra z odzieży może zainicjować zapłon mieszaniny gazów, par lub pyłów z powietrzem; dotyczy to m.in. stacji paliw, rafinerii, lakierni, młynów i silosów,
• w elektronice – wyładowanie, którego człowiek w ogóle nie odczuwa, potrafi uszkodzić układ scalony; uszkodzenie bywa ukryte i ujawnia się dopiero u klienta,
• w produkcji tworzyw, druku i pakowaniu – ładunki przyciągają pył i utrudniają pracę maszyn.

EN 1149-5:2018 – odzież antyelektrostatyczna chroniąca ludzi

EN 1149-5:2018 określa wymagania materiałowe i konstrukcyjne dla odzieży ochronnej odprowadzającej ładunki elektrostatyczne. Jej celem jest ograniczenie ryzyka zapłonu w atmosferze wybuchowej. Materiał musi spełnić kryteria badań wg EN 1149-1 (rezystywność powierzchniowa) albo EN 1149-3 (zanik ładunku). W praktyce tkanina zawiera przewodzące włókna, np. węglowe, wplecione w siatkę lub pasy.

Norma stawia też wymagania konstrukcyjne: elementy przewodzące, takie jak metalowe zamki czy napy, muszą być zakryte, a odzież powinna zakrywać całą odzież spodnią, która nie spełnia normy. Najważniejszy warunek dotyczy jednak użytkowania: ubranie antyelektrostatyczne działa tylko wtedy, gdy pracownik jest uziemiony, najczęściej przez obuwie antystatyczne lub ESD i przewodzącą posadzkę. Odzieży nie wolno rozpinać ani zdejmować w strefie zagrożenia wybuchem.

EN 61340-5-1:2016 – odzież ESD chroniąca elektronikę

EN 61340-5-1 nie jest normą odzieży ochronnej w ścisłym sensie. Opisuje cały program kontroli ESD w zakładzie: strefę EPA (obszar chroniony przed ESD), uziemienie stanowisk, opaski nadgarstkowe, obuwie, posadzki, opakowania oraz odzież. Celem jest ochrona podzespołów wrażliwych na wyładowania, a nie człowieka. Odzież ESD sprawdza się metodą rezystancji wg IEC 61340-4-9, a wymagane progi określa program kontroli ESD danego zakładu zgodny z normą. CENELEC opublikował już wydanie EN IEC 61340-5-1:2024, ale na metkach odzieży wciąż najczęściej spotkasz wydanie 2016 – przy przetargu warto zapytać dział jakości, którego wydania wymaga zakład.

W praktyce odzież ESD w zakładzie elektronicznym to tylko jeden z elementów. Bez opaski lub obuwia ESD, uziemionego blatu i okresowych pomiarów sama bluza nie zapewni ochrony elementów.

EN 1149-5 a EN 61340-5-1 – porównanie

Odzież antystatyczna, antyelektrostatyczna, ESD – nazewnictwo

W sklepach i ofertach przetargowych pojęcia mieszają się. „Odzież antystatyczna” i „ubranie antystatyczne” to potoczne określenia odzieży antyelektrostatycznej. Przy zamówieniu liczy się jednak metka i deklaracja zgodności, nie nazwa. Jeśli w specyfikacji stanowiska pojawia się strefa Ex, szukaj EN 1149-5. Jeśli pracujesz w strefie EPA, szukaj EN 61340-5-1. Jeśli zakład łączy oba zagrożenia, wybierz ubrania antyelektrostatyczne z obiema normami na metce.

Jak dobrać ubranie antyelektrostatyczne lub ESD – lista kontrolna

• Sprawdź ocenę ryzyka zawodowego i dokument zabezpieczenia przed wybuchem – określają, czy stanowisko leży w strefie Ex.
• Zapytaj dział jakości o wymagania programu ESD (EPA) – czasem zakład wymaga konkretnych wartości rezystancji.
• Porównaj normy na metce, nie tylko w opisie: EN 1149-5:2018, EN 61340-5-1:2016.
• Dobierz obuwie antystatyczne lub ESD – bez uziemienia odzież nie zadziała.
• Jeśli występują też płomień, łuk elektryczny lub chemikalia, wybierz odzież multinormową (np. z EN ISO 11612, EN 13034).
• Do pracy przy drogach i w ruchu maszyn sprawdź, czy ubranie ma taśmy odblaskowe lub zgodność z EN 17353.
• Pierz zgodnie z instrukcją producenta i bez zmiękczaczy, które mogą osłabiać właściwości antyelektrostatyczne.

Co polecamy w ProtectWear

W kategorii odzież ESD i antyelektrostatyczna znajdziesz modele Sara Workwear, które mają obie normy. Najczęściej wybierane:

• Komplet roboczy ESD Piorun Flex spodnie + bluza – EN 1149-5:2018, EN 61340-5-1:2016 i EN 17353:2020 Typ B2, elastyczna tkanina z włóknem węglowym 245 g/m², rękawice ESD w zestawie,
• Ogrodniczki ESD Piorun Flex – ta sama tkanina i normy, dla osób pracujących w pochyleniu,
• Bluza antyelektrostatyczna Piorun EN 1149-5 – do stref ATEX w przemyśle paliwowym i chemicznym,
• Kurtka zimowa antyelektrostatyczna Piorun Winter – EN 342 i EN 1149-5 do pracy na zewnątrz zimą.

Jeśli pracujesz w strefie ATEX przy paliwach lub gazie, zobacz też zestawienie odzieży antyelektrostatycznej ATEX.

Najczęściej zadawane pytania

Czy odzież ESD można nosić w strefie zagrożenia wybuchem?

Tylko wtedy, gdy ma również certyfikat EN 1149-5. Sama zgodność z EN 61340-5-1 dotyczy ochrony elektroniki i nie potwierdza przydatności do stref Ex. Modele z obiema normami można stosować w obu środowiskach, przy zachowaniu warunku uziemienia.

Czy ubranie antystatyczne działa bez butów antystatycznych?

Nie w pełni. Ładunek musi mieć drogę do ziemi. EN 1149-5 zakłada uziemienie użytkownika, najczęściej przez obuwie antystatyczne lub ESD i przewodzącą posadzkę.

Czy pranie osłabia właściwości antyelektrostatyczne?

Włókna przewodzące wplecione w tkaninę są trwałe, ale nieprawidłowa pielęgnacja, np. zmiękczacze czy zbyt wysoka temperatura, może pogarszać parametry. Trzymaj się instrukcji z metki, a w zakładach ESD wykonuj okresowe pomiary.

Czy pod ubranie antyelektrostatyczne mogę założyć polar?

Tak, jeśli wierzchnia odzież antyelektrostatyczna jest zapięta i całkowicie go zakrywa. Polar ani kurtka bez normy nie powinny być widoczne na wierzchu w strefie zagrożenia wybuchem.